—
Η κρίση στη Γροιλανδία φέρνει τις διατλαντικές σχέσεις σε αχαρτογράφητα νερά. Για πρώτη φορά στην ιστορία της, η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει σοβαρά την ενεργοποίηση του Μηχανισμού Αποτροπής Μέτρων Εξαναγκασμού (Anti-Coercion Instrument) εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών, μετά την απόφαση του Ντόναλντ Τραμπ να επιβάλει δασμούς 10% σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες που έστειλαν στρατεύματα στην αρκτική νήσο.
Η κίνηση αυτή σηματοδοτεί μια ιστορική στροφή στην ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική. Το λεγόμενο «ευρωπαϊκό μπαζούκα» – ένα εργαλείο που αρχικά σχεδιάστηκε για να αντιμετωπίζει τον οικονομικό εξαναγκασμό από την Κίνα – βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο των συζητήσεων για την αντιμετώπιση των αμερικανικών πιέσεων.
Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν έχει ήδη αρχίσει διαβουλεύσεις με τους Ευρωπαίους ομολόγους του για τον συντονισμό μιας κοινής απάντησης. Παράλληλα, οκτώ ευρωπαϊκά κράτη – Δανία, Φινλανδία, Γαλλία, Γερμανία, Ολλανδία, Νορβηγία, Σουηδία και Βρετανία – εξέδωσαν κοινή ανακοίνωση καταδικάζοντας τις δασμολογικές απειλές ως υπονομευτικές των διατλαντικών σχέσεων.
Το νομικό οπλοστάσιο της ΕΕ
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει σήμερα ένα διπλό εργαλείο οικονομικής ισχύος. Από τη μια πλευρά, τα παραδοσιακά περιοριστικά μέτρα της Κοινής Εξωτερικής και Ασφαλείας Πολιτικής, που στοχεύουν τρίτα κράτη και καθεστώτα. Από την άλλη, τον νεότερο Κανονισμό 2023/2675, που λειτουργεί ως «ασπίδα» όταν η ίδια η Ένωση δέχεται οικονομικές πιέσεις.
Το Anti-Coercion Instrument επιτρέπει στην ΕΕ να επιβάλει ένα ευρύ φάσμα αντιμέτρων: από πρόσθετους δασμούς και ποσοστώσεις έως περιορισμούς στην πρόσβαση στην ενιαία αγορά, αποκλεισμό από δημόσιες συμβάσεις, περιορισμούς σε επενδύσεις και χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, ακόμη και σε δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας.
Η διαδικασία ξεκινά με αξιολόγηση από την Επιτροπή, η οποία εξετάζει εάν μια πρακτική τρίτης χώρας έχει στόχο να πιέσει την ΕΕ να αλλάξει πολιτική. Στη συνέχεια, τα κράτη-μέλη αποφασίζουν με ειδική πλειοψηφία – όχι ομοφωνία – εάν υπάρχει όντως οικονομικός εξαναγκασμός, ενώ η Επιτροπή μπορεί να προτείνει και να ενεργοποιήσει μέτρα αντίδρασης.
Το δίλημμα μιας ιστορικής απόφασης
Μια πρώτη ενεργοποίηση του ACI κατά των ΗΠΑ θα αποτελούσε πολιτικό σεισμό στις Βρυξέλλες. Κράτη-μέλη με έντονη αμυντική εξάρτηση από τις ΗΠΑ ή με μεγάλη έκθεση στην αμερικανική αγορά θα δίσταζαν να στηρίξουν ένα τόσο συγκρουσιακό βήμα, δοκιμάζοντας στην πράξη τη συνοχή και τη στρατηγική αυτονομία της Ένωσης.
Ωστόσο, η Ευρώπη δεν είναι εντελώς άοπλη. Πέρα από το οικονομικό «μπαζούκα», υπάρχει και ο «τρίτος ευρωπαϊκός δρόμος»: η απειλή κατάργησης των αμερικανικών στρατιωτικών βάσεων στο ευρωπαϊκό έδαφος. Η επιτυχία των ΗΠΑ στην προβολή στρατιωτικής ισχύος στην Αφρική και τη Μέση Ανατολή εξαρτάται άμεσα από την πρόσβαση σε ευρωπαϊκές βάσεις όπως η Ράμσταϊν.
Αν η ΕΕ προχωρούσε σε αντίμετρα, θα μπορούσε να στοχεύσει αμερικανικούς κλάδους με μεγάλη διείσδυση στην ενιαία αγορά – από τις ψηφιακές πλατφόρμες και τις υπηρεσίες cloud έως τα φαρμακευτικά προϊόντα ή τις δημόσιες συμβάσεις για υποδομές. Όμως κάθε τέτοιο μέτρο θα είχε διπλή συνέπεια, επηρεάζοντας ταυτόχρονα και ευρωπαϊκές επιχειρήσεις που εξαρτώνται από τις ίδιες αυτές υπηρεσίες.
Οι διεθνείς προεκτάσεις
Διεθνώς, μια πρώτη χρήση του ACI κατά των ΗΠΑ θα διαβαζόταν ως ένδειξη ότι η ΕΕ είναι έτοιμη να βλέπει ακόμη και τον βασικό της σύμμαχο μέσα από το πρίσμα της γεωοικονομικής ισχύος. Για την Ουάσινγκτον, θα αποτελούσε προειδοποίηση ότι η ευρωπαϊκή αγορά μπορεί να γίνει εργαλείο αντιπίεσης, όχι μόνο πεδίο επενδύσεων και εξαγωγών.
Η στάση των ευρωπαίων ηγετών παραμένει προς το παρόν μετρημένη αλλά αποφασιστική. Η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζιόρτζια Μελόνι, παρότι η χώρα της δεν περιλαμβάνεται στη λίστα των δασμών, δήλωσε στον Τραμπ ότι η κίνησή του ήταν «λάθος». Ταυτόχρονα, υπέθεσε ότι πιθανόν υπήρξε «πρόβλημα κατανόησης και επικοινωνίας» μεταξύ της Ευρώπης και των ΗΠΑ.
Σε τελική ανάλυση, οι κυρώσεις της ΚΕΠΠΑ και ο Μηχανισμός Αποτροπής Μέτρων Εξαναγκασμού συνθέτουν μια νέα «διπλή γλώσσα» της ευρωπαϊκής ισχύος. Το ένα εργαλείο για να διαμορφώνει το περιβάλλον γύρω της, το άλλο για να προστατεύει τον δικό της πολιτικό χώρο όταν η οικονομία γίνεται όπλο στα χέρια τρίτων.
Η κρίση της Γροιλανδίας μπορεί τελικά να αποδειχθεί η πρώτη πραγματική δοκιμασία για το κατά πόσον η Ευρώπη είναι έτοιμη να υπερασπιστεί τη στρατηγική της αυτονομία, ακόμη και απέναντι στον παλαιότερο σύμμαχό της.
