Η Ελλάδα διαθέτει ένα εκτεταμένο δίκτυο καταφυγίων που χρονολογείται από τη δεκαετία του 1930. Καθώς η ένταση στη Μέση Ανατολή αυξάνεται και αυξάνονται οι ανησυχίες για πιθανή επέκταση της αστάθειας στην ανατολική Μεσόγειο, επανέρχεται στο προσκήνιο το ζήτημα της πολιτικής προστασίας και της ετοιμότητας των κρατών. Στο πλαίσιο αυτό, αναζωπυρώνεται το ενδιαφέρον για τα καταφύγια που υπάρχουν στην Ελλάδα και τη λειτουργικότητά τους σε περιόδους κρίσης.
Η ιστορία των καταφυγίων: Από το 1936 έως σήμερα
Ήδη από το 1936, ο τότε πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς θέσπισε την υποχρεωτική κατασκευή χώρων ασφαλείας σε κάθε νέο κτήριο με περισσότερους από δύο ορόφους. Η απόφαση προβλέπει τη δημιουργία ενός εκτεταμένου δικτύου προστασίας, με περίπου 12.000 καταφύγια να κατασκευάζονται στην Αθήνα μόνο. Από αυτά, περίπου 5.500 βρίσκονται σε ιδιωτική ιδιοκτησία — κάτω από πολυκατοικίες, κατοικίες και βιομηχανικές εγκαταστάσεις.
Αν και το σχετικό νομοθετικό πλαίσιο καταργήθηκε το 1956, πολλοί από αυτούς τους χώρους εξακολουθούν να υπάρχουν μέχρι σήμερα. Κρύβονται κάτω από δρόμους και λόφους της πρωτεύουσας, αποτελώντας έναν αόρατο χάρτη προστασίας του αστικού ιστού.
Η σημερινή κατάσταση: 2.892 ενεργά καταφύγια
Σε απάντηση σχετικής ερώτησης στη Βουλή τον Νοέμβριο του 2025, ο υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη Ιωάννης Λαμπρόπουλος παρουσίασε τα επίσημα στοιχεία για την κατάσταση των καταφυγίων. Κατά την τρέχουσα χρονική περίοδο, σε όλες τις Περιφερειακές Ενότητες της Ελλάδας έχουν χαρακτηριστεί ως καταφύγια 2.892 χώροι.
Η συνολική χωρητικότητα φτάνει τα 1.981.514 άτομα, με δυνατότητα αύξησης της χωρητικότητας έως και κατά 30%. Οι αριθμοί αυτοί αποτυπώνουν το εύρος του δικτύου προστασίας που εξακολουθεί να υπάρχει, έστω και με διαφορετικό βαθμό ετοιμότητας.
Η ευθύνη για τη λειτουργικότητα κατανέμεται μεταξύ Τοπικής Αυτοδιοίκησης και ιδιωτών. Οι δήμοι και οι περιφέρειες είναι αρμόδιοι για τη συντήρηση των δημόσιων καταφυγίων. Ιδιοκτήτες ιδιωτικών εγκαταστάσεων οφείλουν να διασφαλίζουν τη δυνατότητα επιχειρησιακής λειτουργίας μέσα σε 24 ώρες, εφόσον απαιτηθεί.
Τα ιστορικά καταφύγια της Αθήνας: Από προστασία σε άλλες χρήσεις
Παρά την ιστορική τους αξία, αρκετά παλαιά καταφύγια της Αθήνας δεν χρησιμοποιούνται πλέον για τον αρχικό τους σκοπό. Σε ορισμένες περιπτώσεις έχουν αλλάξει χρήση, ενώ άλλα παραμένουν κλειστά και αναξιοποίητα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το καταφύγιο κάτω από το Μέγαρο της Βουλής των Ελλήνων. Από το 2000 έχει μετατραπεί σε υπόγειο χώρο στάθμευσης πέντε επιπέδων. Η μεταμόρφωση υπενθυμίζει τη σύγχρονη πίεση των πόλεων και την ανάγκη επαναξιολόγησης της πολιτικής προστασίας στη νέα εποχή.
