Ο Αλέξανδρος Τζώνης πέθανε την 1η Μαρτίου στο Παρίσι σε ηλικία 89 ετών. Ο διάσημος αρχιτέκτονας και ερευνητής αφιέρωσε τη ζωή του στη μελέτη ενός κόσμου που η Ελλάδα προσπαθούσε να ξεχάσει: τις παράγκες της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Ο άνθρωπος που μελέτησε το τραύμα
Ο Τζώνης ξεκίνησε την έρευνά του τη δεκαετία του 1970 μαζί με τη σύντροφό του Liane Lefaivre. Για πάνω από πενήντα χρόνια κατέγραψαν τα πρόχειρα καταλύματα που στέγασαν 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες μετά το 1922. Η δουλειά τους έφερε στην επιφάνεια ένα κομμάτι της νεοελληνικής ιστορίας που είχε μείνει στο περιθώριο. Οι παράγκες δεν ήταν απλά σπίτια από κασόνια και λαμαρίνες. Ήταν η φυσική απόδειξη ενός τραύματος που άλλαξε την Ελλάδα για πάντα.
Η άφιξη που άλλαξε τη χώρα
Το ελληνικό κράτος το 1922 ήταν μικρό και εξαντλημένο από συνεχείς πολέμους. Η άφιξη εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων που είχαν χάσει πατρίδα, περιουσία και κοινωνική θέση ήταν ριζική ανατροπή. Το πρώτο πρόβλημα ήταν η στέγαση. Χωρίς χρήματα, χωρίς υλικά, χωρίς χρόνο για σχεδιασμό, οι πρόσφυγες έχτισαν μόνοι τους. Αδειανά οικόπεδα γέμισαν πρόχειρες κατασκευές στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, τον Πειραιά. Οι παράγκες έγιναν συνοικίες. Οι συνοικίες έγιναν γειτονιές που σήμερα είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής πόλης.
Η έρευνα που κανείς δεν είχε κάνει
Η δουλειά του Τζώνης και της Lefaivre δεν ήταν απλή αρχιτεκτονική μελέτη. Ήταν ανθρωπολογία, ιστορία και πολιτική. Κατέγραψαν πώς χτίστηκαν οι παράγκες, ποια υλικά χρησιμοποιήθηκαν, πώς οργανώθηκαν οι χώροι. Μίλησαν με επιζήσαντες, συγκέντρωσαν φωτογραφίες, μελέτησαν κρατικά αρχεία. Η έρευνά τους απέδειξε ότι οι πρόσφυγες δεν περίμεναν τη βοήθεια του κράτους. Έδρασαν μόνοι τους, με πείσμα και δημιουργικότητα. Έφτιαξαν σπίτια από ό,τι βρήκαν, οργάνωσαν κοινότητες, δημιούργησαν κοινωνικούς δεσμούς που κράτησαν γενιές.
Η κληρονομιά που μένει
Ο θάνατος του Τζώνη κλείνει ένα κεφάλαιο στη μελέτη της προσφυγικής μνήμης. Η δουλειά του όμως παραμένει ζωντανή. Τα βιβλία και οι έρευνές του είναι σήμερα βασική πηγή για όποιον θέλει να καταλάβει πώς η Ελλάδα μετατράπηκε από αγροτική χώρα σε αστική κοινωνία. Οι παράγκες δεν ήταν απλά προσωρινά καταφύγια. Ήταν η αρχή μιας νέας πόλης, ενός νέου κόσμου. Και ο Τζώνης ήταν ο άνθρωπος που φρόντισε αυτός ο κόσμος να μην ξεχαστεί.
